feb 28
Brandstofprijzen stijgen

Reis jij tegen elke prijs?

Datum: 28 februari 2024

Gedragsverandering en de Prijs van Mobiliteit

Afgelopen week was het even schrikken bij de benzinepomp. Ik gooide een deelauto vol en pompte daarmee maar liefst €73,- in de zakken van het tankstation. Toch wat vaker de trein nemen dan maar? Als ik zie wat een ritje Nijmegen – Utrecht kost, schrik ik van het bedrag. Als gewone reiziger, baal ik ontzettend van de alsmaar stijgende prijzen, maar als gedragsexpert is dit een heerlijk onderwerp om te onderzoeken. Want wat doen deze stijgende prijzen met ons reisgedrag? Wordt de auto een vervoermiddel voor de elite? Gaan we zometeen massaal anders reizen? Of blijven we meer thuis?

Waarom blijf ik autorijden ondanks hoge brandstofprijzen?

Brandstofprijzen stijgen de pan uit. Momenteel zitten we op een gemiddelde van €2,12 per liter brandstof. Met de stijgende brandstofprijzen zou je denken dat mensen de auto vaker laten staan. Dit zien we helaas niet terug op de Nederlandse snelwegen. Het is drukker dan ooit met vooral veel spits op dinsdagen en donderdagen. Waarom blijven mensen dan toch zoveel autorijden? Deze vraag is niet zo één twee drie te beantwoorden. Verschillende factoren spelen mee:

1. Afhankelijkheid: Velen van ons zijn afhankelijk van de auto voor werk, boodschappen en dagelijkse verplichtingen. Voor sommigen is, of voelt, autorijden gewoonweg noodzakelijk, bijvoorbeeld als je nachtdiensten draait of je in de buitengebieden woont waar het OV niet regelmatig rijdt en de afstand voor de fiets te ver is. 

2. Gewoonte: Autorijden is voor veel mensen een ingesleten gewoonte geworden. Het veranderen van deze gewoonte vergt inspanning en tijd. In de gedragsliteratuur is bekend dat mensen vaak de weg van de minste weerstand kiezen en het doorbreken van gewoonten vereist meer dan alleen een prijsprikkel.

3. Gebrek aan alternatieven: In bepaalde gebieden ontbreken goede alternatieven voor de auto. Er is bijvoorbeeld geen goed openbaar vervoersysteem of goede en veilige fietspaden. Het kan ook zo zijn dat je gewoon geen fiets hebt of niet weet hoe je moet fietsen. Dan moet je wel gebruik maken van de auto of het OV. 

Wat een armoe!

Door brandstofprijzen te verhogen, krijg je mensen niet uit hun auto. Mensen zijn bereid extra te betalen voor het comfort en de flexibiliteit die de auto met zich meebrengt, zie bijvoorbeeld wat de Elsevier en CROW hierover schrijven. Met de alsmaar stijgende benzineprijzen, kun je je afvragen of autorijden voor iedereen beschikbaar blijft. De stijgende kosten van brandstof kunnen bijdragen aan grotere sociale ongelijkheid. Terwijl sommigen zonder veel moeite kunnen overschakelen naar zuinigere auto’s, elektrische voertuigen of simpelweg meer betalen voor brandstof, kan dit voor anderen financieel onhaalbaar zijn. Dit vergroot de kloof tussen arm en rijk. Mobiliteitsarmoede is al een feit en dit wordt door hogere brandstofprijzen alleen maar erger. Een grotere kloof tussen arm en rijk heeft schadelijke gevolgen voor de stabiliteit en welvaart van onze samenleving. 

Drijft de spitsheffing alles nog meer op de spits?

Met stijgende brandstofprijzen krijg je dus maar weinig mensen uit de auto en het vergroot daarnaast de mobiliteitsarmoede. De drukte op de weg blijft, maar in de treinen is het ook druk, met name in de spits! Hoe kunnen we ervoor zorgen dat de treinen in de spits minder druk zijn en iedereen een zitplek heeft? Een tijdje geleden werd gesproken over een mogelijke spitsheffing. Deze is nu van tafel, toch vond ik het idee interessant, daarom ben ik er dieper ingedoken. Krijg je hiermee mensen uit de spits? En is dit wél een eerlijke maatregel?

Flexibele reizigers ja of nee?

Spitsheffingen kunnen reizigers stimuleren om buiten de spits te reizen. Het is wel goed om te beseffen dat woon-werkverkeer met de trein door steeds meer werkgevers volledig vergoed wordt. Spitsheffing raakt dan de portemonnee van de werkgever en niet die van de reiziger. Dan heeft spitsheffing dus niet het gewenste effect. 

Ook zullen er altijd mensen zijn die gebonden zijn aan reizen in de spits, omdat hun werkzaamheden en/of werktijden het niet toelaten om flexibel te reizen. Spitsheffing kan voor deze groep een extra last zijn. Denk aan studenten en medewerkers met ploegendienst, zij kiezen niet op welk tijdstip zij aanwezig moeten zijn. Is het dan eerlijk dat deze mensen meer moeten betalen om met het openbaar vervoer te kunnen reizen? 

Overweging van alternatieven?

Er is een meer integrale aanpak nodig om spitsreizen te vermijden. Het is belangrijk dat beleidsmakers rekening houden met deze groep en passende maatregelen nemen om hen te ondersteunen. Spitsheffingen kunnen mensen enerzijds aanmoedigen om alternatieve vervoerswijzen te overwegen, zoals carpoolen, fietsen, of thuiswerken. Anderzijds kan het mensen weer terug de auto in duwen en dit is juist wat we willen vermijden. Door alleen de prijs in de spits te verhogen, bereik je niet de gewenste gedragsverandering. 

Hoe zorgen we er dan wel voor dat mensen anders gaan reizen? 

Met spitsheffingen straffen we vooral de mensen die in de spits reizen, maar wat als we hier juist tegenovergesteld naar kijken en voor verleiding kiezen? We kunnen buiten de spits reizen ook aantrekkelijker maken. Hiermee belasten we de mensen die in de spits moeten reizen niet en verleiden we juist de mensen die flexibel kunnen reizen om buiten de spits te gaan reizen. Reizen in de spits is al heel onprettig. In de spits naar huis gaan met de trein doe ik zeker niet voor mijn lol. Vaak heb ik geen zitplek tussen Utrecht en Arnhem en moet ik op het balkon staan. Vanaf Arnhem komt er wat ruimte vrij en kan ik het laatste stukje naar Nijmegen toch nog even zitten. Buiten de spits is het echter heerlijk om te reizen met de trein. Hier kan ook op ingezet worden. Laat zien hoe fijn de trein is buiten de spits, hoeveel zitplaatsen er nog over zijn, dat je heerlijk kan werken of bijvoorbeeld een boek kan lezen onderweg. 

Kortom, de prijs van mobiliteit stijgt en dit heeft (of we het nou willen of niet) impact op gedrag. Maar heeft deze prijsstijging een positief effect? Of maakt het meer kapot dan ons lief is? 

Gedragsaanpak helpt bij stedelijke mobiliteits- problemen

De mens staat centraal bij het effectief oplossen van de mobiliteitsuitdagingen waar we voor staan. En daarvoor is het essentieel om gedrag echt te begrijpen. Lees verder over onze aanpak voor gedragsverandering in deze visiepaper.

Gedragsaanpak helpt bij stedelijke mobiliteits- problemen

De mens staat centraal bij het effectief oplossen van de mobiliteitsuitdagingen waar we voor staan. En daarvoor is het essentieel om gedrag echt te begrijpen. Lees verder over onze aanpak voor gedragsverandering in deze visiepaper.